Cơ Mật Viện từng là nơi sinh sống của vua Minh Mạng trước lúc lên ngôi, cũng là nơi bàn chính sự giữa thực dân Pháp và triều Nguyễn.
Trụ sở Trung tâm Bảo tồn di tích cố đô Huế hiện nay, trước là Viện Cơ Mật – Tam Tòa, nằm trên đường Tống Duy Tân trong kinh thành Huế, được xây dựng năm 1903. Khu vực này vốn là thủ phủ Phú Xuân do chúa Nguyễn Phúc Khoát xây dựng năm 1738, đến năm 1754 được gọi là đô thành Phú Xuân – trung tâm chính trị, văn hóa của xứ Đàng Trong đến năm 1775. Sau đó, nơi đây lần lượt do quân Trịnh kiểm soát (1775-1786) và trở thành kinh đô của triều Tây Sơn (1786-1801).
Năm 1802, vua Gia Long lên ngôi, cho triệt giải thủ phủ Phú Xuân để xây nơi ở cho hoàng tử Đảm (vua Minh Mạng). Đến năm 1816, hoàng tử Đảm được phong hoàng thái tử và chuyển đi nơi khác. Khu đất sau đó trở thành nơi ở của các hoàng thân, trước khi được thu hồi vào năm 1839 (thời Minh Mạng) để xây chùa Giác Hoàng – một trong 20 thắng cảnh của đất thần kinh dưới thời vua Thiệu Trị.
Nổi bật nhất tại Viện Cơ Mật là bình phong nằm ngay giữa lối vào. Khác với nhiều bình phong ở các phủ đệ, công trình này được chạm khắc hai long mã, chim phụng và rồng bằng sành sứ. Các nhà nghiên cứu đánh giá đây là một trong những bình phong đẹp nhất ở cố đô Huế.
Toàn bộ kiến trúc Viện Cơ Mật mang phong cách Tây Âu, gồm nhà chính hai tầng, ba gian hai chái. Tầng trên có ba chữ “Cơ Mật Viện” viết theo lối chữ triện trong ô tròn ở mặt trước, mở năm cửa nguyệt môn. Tầng dưới, mặt trước mở bảy cửa nguyệt môn, phía ngoài có ba bình phong, hai bên mở thêm sáu cửa nguyệt môn.
Nổi bật ở tầng trên là dãy cửa sổ vòm sơn đỏ, với các cánh cửa gỗ chớp. Phía trước là lan can trang trí hình rồng uốn lượn, ghép từ mảnh sành sứ nhiều màu. Phần dưới gồm hàng cột và mái hiên, trang trí hoa văn mây, sóng cùng các họa tiết cung đình.
Bên trong tòa nhà chính Viện Cơ Mật hiện là nơi làm việc của Ban giám đốc Trung tâm Bảo tồn di tích cố đô Huế. Dưới triều Nguyễn, đây từng là nơi triều đình bàn việc chính sự với khâm sứ Pháp tại kinh đô Huế.
Không gian tầng 1 của tòa nhà chính của Cơ Mật Viện. Thời gian gần đây, ngoài là khu vực tiếp khách, không gian này còn tổ chức trưng bày sách cổ, các hoạt động giáo dục di sản cho học sinh.
Hệ thống rồng bằng đá thanh được trang trí hai bên lối bậc cấp dẫn vào tòa nhà chính của Cơ Mật Viện.
Ngoài tòa nhà chính hai tầng, Cơ Mật Viện còn có hai dãy nhà hai bên, mỗi dãy 15 gian, hai chái. Khu vực được bao quanh bởi tường gạch, ba mặt trái, phải và phía trước mở cửa ra vào.
Từ năm 1955 đến 1975, dưới chế độ cũ, hai dãy nhà được sử dụng làm văn phòng của các cơ quan tỉnh Thừa Thiên và TP Huế; tòa nhà chính dùng làm nơi xét xử các vụ án. Giai đoạn 1975-1976, Ủy ban Quân quản Trị Thiên Huế làm việc tại đây. Từ năm 1976 đến 2000, công trình lần lượt là trụ sở Tỉnh ủy Bình Trị Thiên, sau đó là Tỉnh ủy Thừa Thiên Huế.
Từ tháng 10/2000 đến nay, khu Tam Tòa được giao cho Trung tâm Bảo tồn di tích cố đô Huế quản lý.
Nằm bên trong khuôn viên Cơ Mật Viện vẫn còn lưu dấu tích về chùa Giác Hoàng, đó là giếng nước Phương Thanh. Miệng giếng được xây dựng bằng đá xứ Thanh.
Cổng tam quan dẫn vào Cơ Mật Viện được sơn màu vàng nổi bật. Một số nhà nghiên cứu cho rằng đây là dấu tích còn lại của chùa Giác Hoàng sau khi toàn bộ ngôi chùa bị triệt giải.
Theo kế hoạch, trụ sở Trung tâm Bảo tồn di tích cố đô Huế sẽ được chuyển đến địa điểm khác để Viện Cơ Mật phát huy giá trị di tích, mở cửa đón khách tham quan.
