Ký ức phượt xuyên Việt của du khách Đức 35 năm trước

Ở tuổi 78, ông Hans-Peter Grumpe vẫn bồi hồi khi nhớ về chuyến xuyên Việt 35 năm trước khi trẻ con “chạy trốn tán loạn” trong lần đầu nhìn thấy ông.

“Khi tôi bước ra khỏi ôtô tại một bản làng người Thái phía bắc Điện Biên Phủ, cả người lớn lẫn trẻ con đều la hét, chạy trốn tán loạn như thể vừa nhìn thấy quỷ dữ”, cựu giáo viên người Đức kể về lần đầu đến Việt Nam. Sau khi hướng dẫn viên tìm được trưởng bản để giới thiệu, mọi người mới bắt đầu quay lại, ngồi quanh nhà sàn trò chuyện.

Giai đoạn 1991-1993, ông Grumpe thực hiện chuyến đi xuyên Việt kéo dài 83 ngày, ghi lại hàng nghìn bức ảnh về một đất nước đang chuyển mình sau chiến tranh và những năm đầu mở cửa.

Hans-Peter Grumpe chụp ảnh tại Đà Nẵng trong chuyến xuyên Việt 1991-1993. Ảnh: *NVCC*

Năm 1991, Việt Nam bước qua 5 năm đầu của thời kỳ Đổi Mới. Ngành du lịch còn ở giai đoạn sơ khai. Theo dữ liệu của Cục Du lịch Quốc gia, lượng khách quốc tế đến Việt Nam năm 1990-1991 đạt khoảng 250.000 – 300.000 lượt, hạ tầng lưu trú và giao thông đều nghèo nàn. Việc đi lại của người nước ngoài bị kiểm soát chặt chẽ, nhiều địa phương yêu cầu phải có giấy thông hành riêng ngoài thị thực.

Chuyến đi đầu tiên của ông bắt đầu từ TP HCM, qua Củ Chi, Mỹ Tho, Đà Nẵng, Hội An, Huế rồi ra Hà Nội, Ninh Bình, Hạ Long và các tỉnh miền Bắc. Năm 1992, ông quay lại để đi dọc miền Trung, Tây Nguyên và vùng cao Tây Bắc. Một năm sau, hành trình tiếp tục kéo dài lên Cao Bằng, Lạng Sơn và Quảng Ninh. Trong ba năm, ông thuê xe, tài xế và phiên dịch thông qua Vietnam-Tourist, công ty lữ hành duy nhất thời điểm đó.

Nam du khách nhớ lại, việc di chuyển dọc đất nước những năm 1991-1992 yêu cầu phải có giấy phép đặc biệt cho mọi địa điểm nằm ngoài tuyến du lịch thông thường, một số loại chỉ có thể xin tại Hà Nội.

“Có lẽ tôi là một trong những du khách nước ngoài đầu tiên được phép đặt chân đến vùng đất phía bắc Điện Biên Phủ và dọc theo tuyến biên giới Trung Quốc vào năm 1992”, ông Grumpe nói.

Những ngày đầu đến Việt Nam, người dân nhiều địa phương chưa quen với khách phương Tây, ông thường bị gọi là “ông Liên Xô”. Tại Điện Biên và Lai Châu, sự xuất hiện của người đàn ông ngoại quốc da trắng, có râu quai nón trở thành tâm điểm chú ý.

“Nhiều đứa trẻ và cả người lớn thích lại gần để giật thử lông tay hoặc sờ vào bộ râu của tôi”, Grumpe kể.

Khi đó các địa phương vùng cao chưa có khách sạn, ông và êkíp thường nghỉ tại nhà khách của UBND tỉnh.

Người dân tộc H’Mông tại một bản làng ở Điện Biên Phủ.

Bản làng người Thái Đen ở Lai Châu. Ảnh: Hans-Peter Grumpe

Khung cảnh Lai Châu 35 năm trước. Ảnh: Hans-Peter Grumpe

Người dân tộc H’Mông tại một bản làng ở Điện Biên Phủ.

Bản làng người Thái Đen ở Lai Châu. Ảnh: Hans-Peter Grumpe

1 / 4

Trong cảm nhận của du khách Đức, không khí Việt Nam đầu thập niên 1990 tràn đầy sự lạc quan, dù dấu vết chiến tranh vẫn hiện diện. Ông dành nhiều thời gian tìm hiểu các địa danh như Khe Sanh, địa đạo Củ Chi, địa đạo Vịnh Mốc và Mỹ Lai. Tại Khe Sanh, bom đạn còn nằm rải rác ven đường, nhiều gia đình chất vỏ đạn pháo trước cửa để bán phế liệu, xác xe tăng cũ được tận dụng làm chuồng nuôi gà.

Ký ức khiến ông ám ảnh nhất là chuyến đến Mỹ Lai. Người dẫn đường hôm đó là một nhân chứng sống sót sau vụ thảm sát năm 1968. Khi đó người đàn ông mới 13 tuổi, đã nấp dưới bụng những con bò ngoài ruộng lúa để thoát chết. Khi lính Mỹ rút đi, toàn bộ ngôi làng bị san phẳng, người thân của ông đều thiệt mạng.

Grumpe chụp ảnh cùng người dẫn đường tại Mỹ Lai, cũng là người duy nhất sống sót trong trận thảm sát năm 1968. — Grumpe chụp ảnh cùng người dẫn đường tại Mỹ Lai, nhân chứng sống sót trong trận thảm sát năm 1968. Ảnh: *Hans-Peter Grumpe*

Vùng cao Bắc Bộ lại để lại trong lòng du khách Đức ký ức về một Việt Nam nguyên sơ, giàu bản sắc. Đây cũng là lý do khiến ông quay trở lại liên tục trong ba năm.

Nơi khiến ông ấn tượng nhất là Sa Pa năm 1991-1992, khi điểm đến này chưa xuất hiện trong các sách hướng dẫn du lịch quốc tế. Để vào được thị trấn, ông và hướng dẫn viên phải mất hai giờ làm việc với công an địa phương vì giấy phép du lịch bị gõ sai một chữ số hộ chiếu.

Ông nghỉ trong một căn biệt thự Pháp cũ được cải tạo thành nhà khách. Từ ban công có thể nhìn toàn cảnh thị trấn và những dãy núi phủ sương, nhưng ban đêm, dơi và chuột xuất hiện ngay trong phòng nghỉ.

Phiên chợ cuối tuần và chợ tình Sa Pa khi đó vẫn là mô hình tự cung tự cấp. Người Dao Đỏ và H’Mông Đen đi bộ chân đất từ các bản xa hơn 40 km để trao đổi hàng hóa, mặc trang phục tự nhuộm chàm và dùng lời hát để tìm hiểu nhau dưới ánh nến, đèn dầu.

Khung cảnh nguyên sơ ở Sa Pa năm 1991. Ảnh: *Hans-Peter Grumpe*

Chỉ một năm sau, khi ông quay lại vào năm 1993, Sa Pa đã thay đổi. Giấy phép thông hành được bãi bỏ, khách du lịch xuất hiện nhiều hơn, người dân bán thổ cẩm, trang sức cho khách.

Kinh tế các địa phương khởi sắc rõ qua các chuyến thăm của ông giai đoạn 1992-1993. Tại Hà Nội, đường phố nhộn nhịp hơn, một số tuyến phố còn cấm xích lô. Các cửa hàng cho thuê băng đĩa video, dịch vụ đánh giày và máy chơi game xuất hiện ngày càng nhiều.

Nếu năm 1991 đường phố còn đầy xe Simson và MZ từ Đông Đức, năm 1993 chúng gần như được thay thế bằng xe máy Nhật Bản. Điều khiến ông Grumpe tiếc nuối khi quay lại Hà Nội năm 1993 là nhiều ngôi nhà cổ khu vực trung tâm bị phá bỏ để nhường chỗ cho các công trình mới.

15 năm sau chuyến đi, Grumpe đăng tải bộ ảnh xuyên Việt lên internet. Ông nhận được nhiều email từ người Việt trong và ngoài nước bày tỏ sự xúc động khi nhìn lại hình ảnh Hà Nội, Sa Pa hay Sài Gòn thời kỳ Đổi Mới.

Năm 2014, kiến trúc sư Pháp Romain Orfeuvre liên hệ với ông để trao đổi về bộ ảnh tư liệu. Khi đó, ông Orfeuvre đang tham gia thiết kế “Trung tâm Giao lưu Văn hóa Phố cổ Hà Nội” (dự án hợp tác giữa Toulouse và Hà Nội) nhưng thiếu nguồn tư liệu hình ảnh giai đoạn đầu thập niên 1990.

Những bức ảnh của cựu giáo viên người Đức sau đó đã được sử dụng cho không gian triển lãm thường trực của trung tâm khi khai trương vào tháng 2/2015. Theo ông Orfeuvre, kho ảnh của Grumpe là nguồn tư liệu quý về Việt Nam giai đoạn vừa mở cửa, chưa trải qua làn sóng đô thị hóa.

Hơn 30 năm qua, nghe bạn bè kể về một Việt Nam đổi thay từng ngày, ông Grumpe từng muốn quay lại để tận mắt chứng kiến, nhưng sự hoài niệm đã giữ chân ông ở lại Đức.

“Tôi muốn giữ trọn ký ức về một Việt Nam của những ngày xưa cũ. Với tôi, những bức ảnh chụp hồi đó mang giá trị như một nhân chứng lịch sử”, ông nói.